Чограйский хөрүлтә һазр
Кевләр:Заповедная зона Чограйский (Кевләр:Lang-ru) — региональн чинртә орн-нутгин йиртмҗин хөрүлтә һазр. 1971-гч җилин июль сарин 29-д Хальмг АССР-ин Министрмудын Хүүвин «Чограйин усна тогталд орн-нутгин хөрүлтә һазр бүрдәлһнә туск» тогтаврар бүрдәгдсмн[1].
Һазр-зү
Хөрүлтә һазр Хальмг Таңһчин Ик Буурлын района өмн үзгт бәәнә. Төвнь Чограйин усна тогтал болҗана. Һазр-зүүһин тегшин төвнь Кевләр:Нп3 болна, дорд-өмн үзгт Каспийин эргндк намтр дор һазрта хам-хоша бәәнә. Хагсу һазрнь хар теңгсин көвәһин янзта хагсу типчакта теегт бәәнә.
Көрсн
Хөрүлтә һазрин көрсн хуҗрта, царцу кевтә, цегән царцу хуҗрта, суглинкта. Нуурин аллювиальн тогтацс уутьхн огчмин татасар Манц нуриг Чограйин усна тогталта залһна. Терүнәснь хурин усн элвг цагт дүүрәд, дорд үзгәрнь цаг зуур цовгуд тогтана[2].
Күслтс
Хөрүлтә һазр[1] уснд өөмдг аң-аһрусдиг (усна күшлиг) болн шовудыг харсад тооһнь улм өскхин төлә тогтагдсмн. Харслһна тоод орсн шовуд дунд өгәр, алгша болн хатяр бәәдлин көлвг шовун, цаһан деглә, хутн орна. Хөрүлтә һазрин күслтс[1]:
- йиртмҗин йирин бәәдлиг хадлһллһн;
- хатяр бәәдлтә аң-аһрусдиг зерлг бодң болн бор туулаг харслһна диглмиг тогталһн;
- зерлг бодңгиг, бор туулаг хадһлҗ, тоооһнь өскх;
- экологийин теңцәг хадһллһн;
- тогтагдсн харслһна диглмиг нуралго номин шинҗллтин кергүд давулх;
- бәәрн улс дунд йиртмҗин көрңгин бәәдлиг хәәрлҗ эдлҗ, харсҗ хадһлдг дасхх зәңгллһн.
Харслһна объектмуд
«Чограйский» хөрүлтә һазр регионмуд, орн-нутгуд хоорнд хәрлцәнә чинртә, энүгәр Деед Сивриг, Хасгин орн-нутгта Хар теңгсин эргндктә, Ближний Востокиг Дорд үзгин Африкин һазрла залһҗ зуульчлдг шовудын хаалһ болҗана. Энүнд отхта хорд шовун, ошк хорд шовун, көлвг шовун, хар толһата инәмтхә, һалун, улан өрчтә тошнур болн нань чигн үүрән ясад бәәршлнә[3].
Хөрүлтә һазрт даңгин үүрлдәд бәәршлдг шовудын то баһрҗана: үклү шовун, һәрд-цаһан сүүлт, хар шовун, тоодг, яман тоодг, бүргд[3].
Әәмшг учраҗах йовдлмуд
- усн бузрдҗахас иштә экологийин бәәдл муурад, энүнд бәәршлҗәх аң-аһрусдин, шовудин болн урһмлмудын то баһрҗана;
- әмтн бәәршлдг һазриг усна орун кемд нургллһнас иштә көрсн давслгдад, һазрин Кевләр:Нп3 болҗана, тер мет селәнә эдл-ахуст керглгддг һазрмуд геедрҗәнә[3].