Хадг

Кевләр:Проведена экспертиза РАН Хадг (Кевләр:Lang-ru) (бас хата; тибет.: ཁ་བཏགས་; Кевләр:Lang-mn; Кевләр:Lang-bua; кит.: hada (哈达); тув.: кадак) — күзүвчин бәәдлтә торһн ут эд, шар шаҗнтнрин нег сүлд темдг. «Хадг» гидг үг төвд келнәс «теңгр» гиҗ орчулгдна^[1].

Тууҗнь

Төвд, Моңһл, Кевләр:Нп3, Кевләр:Нп3, Хальмг , Кевләр:Нп3 улс күндлҗәх седклән медүләд, хадг белглнә. Энүг хүрмд, гиич тосхд, гиич хәрүлхд, нилх төрлһнд болн нань чигн ик чинртә кергт белглнә. Урднь болхла эдин керчмәр өмскүл бәрдг бәәсмн. Терүгәр күн бийдән хувц уйҗ авдг йоста бәәсмн. Дәкәд нег домгар, Бурхн Багшд нег хувргнь бийән оратха гиһәд эдин керчм белглсн цагт, Багш терүг байртаһар тосҗ авад, хамгин сән белг, гиҗ келҗ^[2].

Төвдт хадг көвң эс гиҗ торһн эдәс кенә. Утдан нег метрас тавн дундур метр күрнә. Өргн ик хадг деер шар шаҗна темдгүдиг хатхмр зегәр уйна. Зәрмдән бурхдин зүсиг хатхҗ һарһна, нурһлҗ Аюуш бурхна дүр болна, эн бурхн ут нас белглдг гиҗ күндлгднә, хадгмуд шар, улан, цаһан, ноһан болн көк (цеңкр) зүстә болна^[3].

Боомг:Хадак в Калмыкии.jpg

Цаһан хадг — цевр цаһан седклин темдгтә

Төвдин һазрт цаһан зүсн йир күндлгднә, — эн цевр цаһан седклин темдг, гиҗ тоолгдна. Моңһл болн Буряд улс көк зүсиг теңгрин цевр, гиҗ тоолна^[3].

Цеңкр зүсиг теңгрин хәәртә болн ут насна темдг, гиҗ күндлгднә. Кевләр:Нп3 болн медәтнрт шар зүстә хадг белглдг йоста. Шар шаҗна янзар шар зүсн — байн җирһлин, өслһнә, өргҗллһнә, тиньгрин, дулана, әмдрлин темдг болҗана^[3].

Улан зүстә хадг — әәмшг-зеткрәс харсдг, сән хамг хальдадг гиҗ белглгднә. Улан зүсн алдр күүнә темдг. Улан зүсн — эмнлһ өгдг, му нүднәс, хар келнәс харсдг, гиҗ тоолгдна. Дәкәд болхла герин һулмтта ирлцнә. Ноһан зүстә хадг — ноһарчах, цецгәрҗәх һазр, һазрин теҗәл, сергмҗ, харшиг тоньлһн, гиҗ тоолна. Буряд улс ноһан зүсиг Һазр-экин темдг, гиҗ тоолна. Ноһан зүсн өслһнә болн өргҗллһнә темдг болна.

Тавн зүстә хадг хамднь белглсн цагт, эдниг иигҗ дарална: дорань шар, терүн деер цаһан, деернь улан, көк, хамгин деер — ноһан хадг тәвдмн, тернь Һазр, Усн, Һал, Аһар болн Модн болҗана. Зәрмдән көк зүсн ноһан деер тәвгднә, тернь Һалын (Улан хадг) деер Модн (ноһан хадг) тәвгднә, тер цагт Аһар (көк хадг) деер һарна^[3].

Цаһан сарла (Шин җил) тавн зүстә хадгмудиг мандл деерән тәвдг йоста. Цаһан сар төгсхлә тедниг эвкәд дарани шин җил иртл дүрәд хадһлна^[3].

Алтай — Тыва хоорнд бәәх Бузгун эрг деер өлгәтә олн-зүстә хадгмуд

Бәрцин авъяс

хадгиг хойр альхн деерән делгәд, ик хурһарн чимкн бәәҗ белглнә. Энүг хойр давхрлад эвкәд, ам таларнь нерәдҗәх күүнүр хәләлһәд өгдг йоста. Тер мет, йөрәлән күргҗәх темдг болҗана. Төвд улс хадг белглхләрн бүтәмҗ дурдна (Кевләр:Lang-bo)^[4].

XIV Дала-лам Ричарду Гирт хадг нерәдҗәнә, 2007 җилин октябрь сарин 17

хадгиг тосҗ авчах күн бас хойр һарарн мөргәд, маңнадан күргәд авдг йоста. Дарунь күзүн деерән өлгдм. Эс гиҗ эвкәд дотр хавтхтан дүрдм (кезәнә өвртән дүрдг бәәсмн). Боодмн биш. Богта хайдмн биш, му йор. Белгт ирсн хадгиг гертән авч ирәд, мандл деерән хадһлдмн. Хөөннь талдан күүнд нерәдҗ болна, эс гиҗ хәәртә цевр һазрар модна бүчр деер боодмн.